A orixe do problema da infravivenda na Cidade Vella e a Pescaría da Coruña está na falla de obras de mantemento dos edificios nos últimos anos, polas causas que xa temos sinalado.
Chegados á situación actual a solución pasa por fomenta-la rehabilitación, para o cal cómpre amortecer a presión especulativa dos grupos financeiros interesados en converter o centro histórico en lugar de residencia de luxo.
Noutras cidades tense optado pola solución da rehabilitación. En cidades como Santiago, Allariz, Guimarães, Urbino ... demostrouse que é posible restaurar o caserío sen que os habitantes teñan que abandonar o seu barrio. No caso de Guimarães, nen sequer mentres nas casas se están a efectua-las obras. En Lisboa tratouse o problema dun xeito máis amplo, atacando ás súas causas primeiras, dotando a todo o barrio duns servicios mínimos, dando a toda-las vivendas unhas condicións mínimas de confort, recuperando equipamentos abandonados, criando emprego dentro do barrio pra evitar que o centro histórico se convirta en barrio dormitorio.
Fronte a todo esto o concello coruñés, polo comentado anteriormente, propón unha solución que pasa pola substitución dos edificios existentes por construccións novas. O seu interese pola rehabilitación é nulo, aínda que sexa este o sistema máis barato. A nova edificación non resolve os problemas que pode presentar a construcción antiga, desaproveita as súas vantaxes, e agrava os problemas de infracidade que xa existen. Concretamente, o papel do concello coruñés plásmase nestes datos: a administración destina 160 millóns para subvencionar obras de rehabilitación, cunhas contías máximas que, por exemplo, no apartado de "instalacións especiáis", nunca poderán superar a cantidade de 475.000 pts. Non existe control sobre o destino das axudas. Nestas condicións moi poucos propietarios se decidiron a solicitar axuda no ano 1999 pra rehabilita-la súa casa, e ningunha delas se concediu aínda. Co mesmo presuposto, a Oficina de Rehabilitación do Concello de Santiago de Compostela conseguíu rehabilitar 600 edificios ou vivendas en pouco máis de catro anos.
O exemplo máis cercano e comparable témolo en Santiago de Compostela. Neste espello podemos ve-las posibilidades de actuación na Coruña.
A creación da Oficina de Rehabilitación de Santiago é froito dun proceso longo, paralelo ós traballos de planeamento urbanístico que lle valeron a Santiago o Premio Europeo de Urbanismo. O traballo da Oficina non precisa dunha normativa urbanística extensa, o seu traballo desenvolveuse mentres que o plan Especial do Casco Histórico estaba aínda en fase de avance, e só existia un Plan Xeral de Ordenación Municipal aprobado.
Tamén son notables as diferencias entre o que sucede na Coruña e o que se ten afrontado en Santiago. Estas diferencias reflíctense nos seguintes datos: o número de habitantes da cidade histórica de Santiago (17.401) é similar ó da Coruña (16.924), pero a proporción entre o número de edificios (2.829 en Santiago fronte ós 1.771 de La Coruña) é inversa en relación co número de vivendas (6.717 en Santiago por 8.535 na Coruña); esto tradúcese nunha porcentaxe de edificios cun único propietario maior en Santiago (83,1%) que na Coruña (65,3%), e nunha cantidade de edificios de varios propietarios menor en Santiago (14,9%) que na Coruña (34%); o número de vivendas baleiras é tamén menor en Santiago (14,3%) que na Coruña (19%).
Por todo esto, o traballo de rehabilitación de Santiago é un proceso cun grande valor aparente, sen os graves problemas sociais que aparecen na Coruña, como poden ser a elevada proporción de rendas antigas, a pouca disposición dos propietarios a investir en edificios que case non proporcionan rendas, o obstáculo que supón unha poboación avellentada, etc.
En Santiago a operación de rehabilitación da cidade histórica artéllase coma unha suma de operacións puntuais, materializadas en forma de proxectos individuais que a Oficina de Rehabilitación toma nas súas mans dende o principio. A oficina constitúese nunha especie de fiestra única da administración, que se ocupa de tramitar tódolos requerimentos burocráticos, solicitar axudas, redacta-lo proxecto, dirixi-la obra, buscar contratistas e cinguirse estrictamente ó presuposto. O custo de cada obra é de 3.000.000 pts. de media. Cantidade semellante á conquerida en Lisboa como gasto medio, e amplamente favorable se a comparamos cos 6.000.000 pts. que custa por termo medio unha vivenda de protección oficial, que é o mínimo ó que todo o mundo ten dereito.
Se temos en conta que a rehabilitación é un proceso máis aberto á posibilidade de ser autoconstruída, os presupostos poderían chegar a ser asombrosamente baixos. Ademais o proxecto é absolutamente personalizado, redactado á medida de cada habitante, e pode saírse dos estándares establecidos pola lei ou polo mercado en función das necesidades do cliente.
Hai que facerlle unha crítica a todo este proceso: peca de pouca aspiración democrática, dado que o cidadán, nin sequera quen vive no barrio sobre o cal se intervén, non participou en ningunha das fases da redacción dos plans de actuación. Se todo esto está en marcha é porque alguén tomou a iniciativa dende o poder, querendo dar todo prao pobo, pero sen contar co pobo.
Este é o erro no que temos que evitar caer na Coruña. Aquí cómpre unha solución colectiva, que pase pola consulta ós veciños. O fin e ó cabo os inquilinos son as víctimas principais do proceso. Pra non sufrir esta desviación é necesario fomenta-la creación de organizacións veciñais reivindicativas que canalicen as esixencias da xente do barrio.
E aínda que os principais prexudicados son os veciños, especialmente os que viven alugados, non se pode obviar o problema dos propietarios; en demasiadas ocasións é o propietario quen subvenciona a vivenda, ó estar esta ocupada por habitantes de rendas antigas, ou demasiado baixas para que lle sexa rendible investir en obras de mantemento do edificio.
A este respecto propoñemos dous tipos de solucións posibles:
- establecer convenios entre os propietarios e a administración para que ésta, con cartos públicos, rehabilite as vivendas, cun custo baixo, como se está a facer en Santiago, co que o propietario queda autorizado para subir os alugueres en proporción ó gasto investido e á renda anterior.
- ou ben que a administración interveña nos edificios baleiros, como está estudiando facer a Universidade en Santiago, rehabilitándoos e logo explotándoos durante o tempo suficiente pra recupera-lo investido, pra finalmente devolvérllelos ós seus propietarios.
Infravivenda e centro histórico. Sumario.
Colectivo R.U.A. de Recuperación Urbana e Ambiental.